A giant of the Spirit - St Sophronios of Essex

Posted July 10th, 2020

Ελληνική έκδοση

Tomorrow our Church honors the memory of Saint Sofronios the Athonite, a man who changed Orthodox theology forever. And because he is unknown to many, I thought to introduce him to you...

Saint Sofronios (1896-1993) is a reference point for our time. It was nurtured by the Orthodox ascetic tradition and met it in its most glorious form, the Athonite. He acquired the spirit of hesychasism ,obedience and eucharist, which made him not only a theologian of ascetic experience but truly a great Theologian. He did not construct his theology academically and mentally but experientially and empirically, relying on the life in Christ and the solid bases of the Fathers.

The noticeable difference between Saint Sofronios and other modern Saints, such as Porfyrios, Iakovos, Paisios, is not his life, his varied gifts, his miracles – all the modern Saints had them - but his Theology. Educated in the world, endowed with a special intelligence and wisdom but also with his spirit fixed to God's highest experience, a connoisseur of the teachings of his contemporaries (Bulgakov, Berdyayev) and earlier (Chomiakov, Solawiev), who had laid the foundations of the newer religious philosophy and from which not only Russian immigrants in the West but also many Greek theologians were affected, he was able to answer with authority the questions raised by modern philosophical and theological intellect.

His life

Saint Sofronios was born in Moscow to Russian parents in 1896. He studied at the Moscow State School of Fine Arts and was involved in painting. Apart from the rich natural gifts he had, God gifted him with exceptional spiritual gifts from the beginning of his life.

At the age of four he experienced the Uncreated Light. In his youth he was obsessed with the thirst of Absolute and was seriously concerned with the many existential problems of his time and environment. His intense metaphysical quests led him to the painful awareness of the tragic nature of the human being. In his conscience he underestimated the idea that the Absolute could be enclosed in the evangelical commandment of love and was removed from the Christian path.

The eastern religions, as a solution to the sad spectacle of passions and suffering, attracted him and for about eight years was practicing the meditation of this philosophical fallacy of the above-personal Absolute.  His return to the Church was provoked by the biblical text of the Sinai revelation "I am the Leaving". Assisted by the grace of God, he understood that the Absolute and the Without Begging is none other than the personal God, who was revealed first to Moses and "in the last days spoke in the Single Son of God, through Jesus Christ. From that moment of his personal encounter with the Indeed Being, he did not cease, with extreme appeal, to be initiated to the mystery of the revealed God and to deepen the infinite dimensions of Christ's Hypostasis the image of Whom human being was built. His fallacy in the faceless and imagined Absolute of the Indian type lamented with mourning of extreme tension for dozens of years, seeing it as a fall similar to that of Adam, and as suicide on a metaphysical level. In his work "We will see God as He is", which is his spiritual autobiography, he describes how he lived his repentance.

In Mount Athos

In 1925 – after a short period of study at the Theological Institute of St. Sergios in Paris – he went to Mount Athos, where he lived for a total of 22 years. He first settled in the Monastery of Saint Panteleimon, where he received the greatest donation of his life: he met and connected spiritually with Saint Silouan (1866-1938), in whose person he met the authentic dimensions of Christian life.

He stayed close to the Saint until the end of his life, and then, after receiving the blessing of the Abbot and the Elders of the Monastery, he retired to the desert of Mount Athos. From there he ministered as the spiritual father of the Holy Monasteries of St. Paul, Gregorios, Simon Petras, Xenophon and many other cells and sketes.

In France

In 1947 he returned  to France to publish the manuscripts, entrusted to him by Saint Silouan before his death, adding some biographical details and extensive analysis of his teaching. But his health had already been seriously shaken. During the five years of the German occupation that preceded it, he basically fed on dry bread and wild chestnuts that he collected from the forest. A year before his departure, the cave in which he lived suffered a crack and was always filled with rainwater. But even when he arrived in France, the conditions under whom he lived were tragic. He worked hard alone to write the first Russian edition of his book about Saint Silouan, released in 1948.

Almost immediately after this event, he had gastro-bleeding and underwent very serious surgery, during which he was removed most of his stomach. For eighty days, he fed on drip fed. He barely survived. After a relative recovery, he settled in a Russian aged people facility near Paris. In this institution there was a chapel, where he began to do Services. Some of the aged people who participated in the Liturgies became monks and nuns, and thus created a mixed monastic fraternity in the nursing home. He quickly became known and some young people came and lived in a stable near the nursing home, to participate in the Worship and enjoy his rich teaching.

Establishment of the monastery in Essex

It was not many years after that and the young people began to urge the Elder to establish a Monastery, where they could organize their monastic life accordingly. At first the Elder was hesitant because of his fragile health and the difficulty of the project. At the same time some of his friends from various Countries of Europe were trying to attract him, each in his own country. In the end, England was preferred, where the place for the establishment of the Monastery was bought in a sedate location in Essex County in 1958. In 1959 he founded the Patriarchal and Stavropigic Monastery of Saint John the Baptist in Essex, England, where he slept in the Lord on 11 July 1993.

His spiritual path

As a spiritual presence, St. Sofronios is a sign of God for our generation. He lived through the tragedies, the worries, the concerns and the quests of the turbulent twentieth century, and with his life, prayer and speech he gave answers to the burning questions of his contemporaries.

His slippage in the impersonal theory of eastern religions, in his youth, was turned by the wondrous Providence of God into a gift from heaven. Although he never consciously denied Christ, he nevertheless regarded his deception as apostasy and a crime against the love of God of his Fathers. This became a starting point for incessant, deep and unrelenting repentance. With the charismatic despair of repentance, as he calls it, he succeeded in being completely free from the shackles of the old man, and through Apathy, in sharing the Theory of the Uncreated Light of Christ's Face. It was then that he understood that  the spiritual "place" of the human person lays in the Godman’s perfection. He saw the two great commandments of love becoming his entire law, and the first to manifest itself with the unrelenting desire for God to self-hatred, and the second with prayer for the world until self-oblivion and many tears. In this prayer he spent dozens of years.

Having the experience of the Person (Hypostatic principle) as an exclusive charisma of Orthodoxy, he proved to be an invaluable apologist of the Orthodox hesychast experience in the comparative spirit and challenges of our time. He succeeded with imposing and undeniable authority to distinguish the difference of the two ascetics, the Indian and the Christian, which are as far apart as the created from the Uncreated. He objected to the metaphysical suicide of the eastern religions ,through meditation, the lively and incomparable experience of meeting and association with the personal God of the Bible.

His Relationship with Saint Silouan

St.Sofronios lived for about five years in the Monastery of St. Panteleimon, before he met St.Silouan personally. He was ordained a deacon in 1930. Every time he came out to incense the monks, he felt awe and shame when he passed in front of Silouan. But until then, he didn't happen to talk to him.

Shortly after his ordination, the hermit monk fr.Vladimir came to visit him, with whom they discussed various spiritual issues. Overwhelmed by the debate and the whole spiritual atmosphere of the conversation, fr.Vladimir suddenly addressed the question to the Elder: "Father Sofronios, tell me a word for the salvation of my soul". At that moment the Elder, who was preparing tea for fr.Vladimir, said: "Standing on the edge of the abyss of discognition, pull back a little and drink a cup of tea." Then he gave him the tea. This words, and above all, the energy he transmitted to him, struck the hermit, who left devastated, to consult St. Silouan and to check the truth and security of the exhortation.

The day after the meeting, the Elder went down the stairs of the high-rise building of the Monastery to the central courtyard and St.Silouan climbed from the port in the opposite direction. Normally they would have to meet outside the entrance to the Catholic. But the Elder, out of reverence as always, stumbled not to meet the Saint. But Silouan also changed course, and the meeting in front of the dining room was inevitable. At that moment Saint Silouan asked the Elder: "Father Sofronios, did Fr. Vladimir come to you yesterday?" And the Elder, avoiding all the intermediate stages of the joint dialogue, replied: Was I wrong? And Saint Silouan, in the same way, said to him: "No, but the word exceeded the measures and power of the brother. Come tomorrow and we'll talk in person."

Thus, Sofronios visited St.Silouan, who told him his life. He recounted to him the fifteen years of his struggle with the spirits of cunning. He entrusted in him the Apocalyptic word of Christ "keep your mind in Hades and despair not", which was a station in his spiritual struggle: with this  was saved from every demonic insult and cleansed of the thoughts of pride.

Elder Sofronios acquired such faith and reverence to Silouan that with his spirit would worship in the footsteps of his feet. As he recounted and wrote, he regarded the acquaintance and the connection with Saint Silouan as God's greatest gift to him. This historical event was crucial for his subsequent spiritual development and theology. His communication with the Saint gave the Elder the assurance of the spirit of repentance with which his heart was filled until then. He was informed in his teaching and with unwavering faith he gained stability in his ascetic life and was led to Apathy. He lived the rest of his days, in the desert and later in his ministry in the world, testifying that only by voluntary descent to Hades, for the sake of the command, the believer is placed in the path of God, learns the indescribable humiliation of Christ and joins Him.

As a Saint

He was gifted with many great gifts of the Holy Spirit. The Word of God, which was grabbed with his prayer and actively carried in his heart, was the most impressive of all. He was the man of the Word. Every contact with him was an opening of life and Theory, and his most common word informed gracefully those who approached him. He prayed extensively and with intensity for the suffering and was even more pleased by the miracle, when his word and prayer transformed their hearts. He struggled to reduce their pain and spent himself to minister the greatest and most important miracle of temporary existence: the union of man with the Spirit of living and eternal God.

No phenomenon of the spiritual life surprised the Saint; he had come all the way. He stretched his being at the same time towards bottomless depths and unseen heights. He had the gift of repentance and was also aware of the alterations and energies of the noetic prayer. He was an apprentice in the renovating word of Christ and assimilated into His sacrificial Priesthood.

He passionately loved the Divine Liturgy and affirmed that the proper Servicing gives the same fruits of grace at the level of prayer as the hesychastic prayer of the desert. 

The Elder was never absolute, out of sterile confidence in the multi-experience of his life, but always through his uninterrupted and humble prayer he knew the mystery of the ways of salvation. To every man who approached him, he delivered an appropriate speech, depending on the specificity of his character and the particularities of his nature. Similar to his Master, St. Silouan, he prayed to the merciful Lord so that all the peoples of the earth  to know the Savior God in the Holy Spirit, and he tasted great joy and gratitude for the rebirth of even one other believer.

When he felt his end, he said, "I've told God everything. I finished what I had to do. Now I have to go." Then, with humble boldness, wrote a warm letter to His Holiness, the  Ecumenical Patriarch Bartholomew, thanking him from the heart for all the favor he showed in his Monastery. He expressed deep gratitude and begged the Patriarch to defend the fragile work of his hands: “with your blessing hand , bless the humble sheep of my pen, and never deprave your strongly care of this small, poor and insignificant place which was founded in many tears and deep sighs and blood and sweat”. At the end of the letter he asked for the blessing of his Bishop, to go "to the longing Light of Christ's Resurrection".

The Elder rested in the Lord, but continues to serve, with his word and his intercessions,  the miracle that his soul loved: the rebirth of the believers and their rich entrance to the eternal Kingdom of our Lord and Savior Jesus Christ.

Miraculous grace

At the end of his gospel, Saint John the Theologian says that if each of Jesus' miracles were written separately, neither the world would fit the written books.Thus it is sufficient to quote only seven points that Jesus "made" and the extensive doctrine of His words. The Saints of God are shareholders of the same divine energy that the world cannot fit. For this reason, in the life of the Saints, which God glorified by the gift of His apocalyptic Word, only one or two or three miracles are given, so that the emphasis and attention of the believers remain in the prophetic nature of their teaching for  the formation and construction of the Body of the Church.

Saint Sofronios performed many miracles during his life, even on the day of his funeral, but also after his death. They are narrated by people from different countries around the world and I am one of them.

    Some of the beneficiaries, in order to express their thanks, built churches and donated icons of him in order to  honor him. But I will resist the temptation to come to them, because I want to put the emphasis on the charismatic word given to him by God, capable of inspiring and leading to repentance and salvation.

Having the above as a rule, a single miraculous event will be mentioned, which God has blessed at a critical moment in the Elder's life, testifying the well-being of His will. 

When Elder Sofronios applied to settle in England with all his disciples, he had an interview with the English consul in Paris. He was asked why he wanted to go to England and what he would have to offer to this country. Sofronios replied that nothing had to offer or contribute productively to the economy, but that he was looking for a quiet place to pray and to do the Liturgy. And the consul wondered: "Strange people"!

During those days there was a heated debate in the British Parliament on the issue of migration and the conditions under which foreigners would be allowed into the country. The  Minister of the Interior, R.A. Butler, introduced "significant changes" to the Government's immigration policy by allowing entry only to certain categories of people:" wealthy people, who wish to leave in our country, because they like our way of life." In this motion, Labour’s parliamentary representative Hale, disagreed, saying:

If the Twelve Apostles arrived at the port of Dove, then according to the regulations, only Judas Iscariot could enter our country, as  the thirty silver coins would be sufficient to live during the period of looking for work, which when found would entitled him to extend the period of his stay" (TheTimes  and  Daily Mail, London, 21 November 1958, p. 9 and 12 and p. 11 respectively). The Providence of God prepared the ground. Elder's request to go with his escort to England was the first to be examined and immediately met by the Minister of the Interior himself who wrote on the application the decision: "Give the archimandrite Sofronios everything he asks for!".

Saint Sophronius is one of the Saints who can be spoken of for many years. His figure is inexhaustible and I know that from what you have read it is impossible to understand in their entirety his theology and his life.

But let the day of his feast stand a new spiritual beginning for all of us, breaking all the wrong spiritual certainties that we have adopted with our association with both the East and the West.

May we have his blessings!


English Version

Ο Άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ

Αύριο η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του Αγίου Σωφρονίου του Αγιορείτη , ενός ανθρώπου που άλλαξε για πάντα την Ορθόδοξη θεολογία. Και επειδή είναι άγνωστος στους πολλούς σκέφτηκα να σας τον συστήσω…

Ο Άγιος Σωφρόνιος (1896-1993) είναι ένα σημείο αναφοράς για την εποχή μας. Γαλουχήθηκε με την ορθόδοξη ασκητική παράδοση και την γνώρισε στην πιο ακραιφνή μορφή της ,την αγιορείτικη. Απέκτησε φρόνημα και βίωμα υποτακτικό, ησυχαστικό και ευχαριστιακό, που τον ανέδειξε όχι απλά έναν θεολόγο της ασκητικής εμπειρίας αλλά αληθινά έναν μεγάλο Θεολόγο. Δεν οικοδόμησε την θεολογία του ακαδημαϊκά και διανοητικά αλλά βιωματικά και εμπειρικά, στηριζόμενος στην εν Χριστώ ζωή και τις στέρεες πατερικές βάσεις.
Η ειδοποιός διαφορά μεταξύ του Αγίου Σωφρονίου και άλλων συγχρόνων Αγίων, όπως του Πορφυρίου, Ιακώβου, Παϊσίου, δεν είναι το βίωμά του, τα ποικίλα χαρίσματά του, τα θαύματά του -και οι άλλοι Άγιοι τα είχαν αυτά- αλλά η θεολογία του. Πεπαιδευμένος κατά κόσμον, προικισμένος με μία ιδιαίτερη ευφυία και σοφία αλλά και με στερεωμένο το πνεύμα του στην ύψιστη εμπειρία του Θεού, γνώστης της διδασκαλίας των συγχρόνων του (Μπουλγκάκωφ, Μπερντιάγεφ) και προγενεστέρων (Χωμιακώφ, Σολόβιεφ), που είχαν θέσει τα θεμέλια της νεώτερης θρησκευτικής φιλοσοφίας και από την οποία επηρεάστηκαν όχι μόνο οι Ρώσοι μετανάστες στην Δύση αλλά και πολλοί Έλληνες θεολόγοι, μπόρεσε να απαντήσει με αυθεντία στα ζητήματα που έθεσε η σύγχρονη φιλοσοφική και θεολογική διανόηση.

Η ζωή του

Ο Άγιος Σωφρόνιος γεννήθηκε στη Μόσχα από Ρώσους γονείς το 1896. Σπούδασε στην Κρατική Σχολή Καλών Τεχνών της Μόσχας και επιδόθηκε στη ζωγραφική. Έκτος από τα πλούσια φυσικά χαρίσματα που είχε, ο Θεός τον προίκισε και με εξαιρετικά πνευματικά χαρίσματα από την αρχή της ζωής του.

Στην ηλικία των τεσσάρων αξιώθηκε να δει το Άκτιστο Φως. Στη νεότητά του διακατείχετο από τη δίψα του Απολύτου και ασχολήθηκε σοβαρά με τα πολλά υπαρξιακά προβλήματα της εποχής και του περιβάλλοντός του. Οι έντονες μεταφυσικές αναζητήσεις του τον οδήγησαν στην οδυνηρή συναίσθηση του τραγικού χαρακτήρα του ανθρώπινου είναι. Στη συνείδηση του υποτίμησε την ιδέα ότι το Απόλυτο μπορεί να περικλεισθεί στην ευαγγελική εντολή της αγάπης και απομακρύνθηκε από τη χριστιανική οδό. Η θεωρία των ανατολικών θρησκειών, ως λογική λύση στο θλιβερό θέαμα των παθημάτων και του πόνου, ήλκυσε τον Γέροντα, και για οκτώ περίπου χρόνια ασκήθηκε στον υπερβατικό διαλογισμό της φιλοσοφικής αυτής πλάνης του υπερπροσωπικού Απολύτου. Την επιστροφή του στην Εκκλησία προκάλεσε το βιβλικό κείμενο της Σιναϊτικής αποκαλύψεως «Εγώ ειμί ο Ων». Βοηθούμενος από τη χάρη του Θεού κατενόησε ότι το Απόλυτο και Άναρχο Είναι δεν είναι άλλο από τον προσωπικό Θεό, που αποκαλύφθηκε πρώτα στον Μωυσή και «επ’ εσχάτων των ημερών τούτων ελάλησεν… εν τω Μονογενεί Υιώ» του Θεού, δια Ιησού Χριστού. Από τη στιγμή εκείνη της προσωπικής συναντήσεώς του με τον όντως Όντα, δεν έπαυσε με άκρα έφεση να μυείται στο μυστήριο του αποκαλυφθέντος Θεού και να εμβαθύνει στις άπειρες διαστάσεις της Υποστάσεως του Χριστού, κατ’ εικόνα του Οποίου κτίσθηκε ο άνθρωπος. Την πλάνη του στο απρόσωπο και φανταζόμενο Απόλυτο του ινδικού διαλογισμού θρήνησε με πένθος ακραίας εντάσεως επί δεκάδες χρόνια, θεωρώντας την ως πτώση όμοια με εκείνη του Αδάμ, και ως αυτοκτονία σε μεταφυσικό επίπεδο. Στο έργο του «Οψόμεθα τον Θεόν καθώς εστί», που είναι η πνευματική αυτοβιογραφία του, περιγράφει πως ο ίδιος έζησε τη μετάνοια του.

Στο Άγιον Όρος

Το 1925 – μετά από μικρή περίοδο σπουδών στο Θεολογικό Ινστιτούτο του Αγίου Σεργίου στο Παρίσι – μετέβη στο Άγιον Όρος, όπου μόνασε συνολικά 22 χρόνια. Πρώτα εγκαταβίωσε στη Μονή του Αγίου Παντελεήμονος, όπου δέχθηκε τη μεγαλύτερη δωρεά της ζωής του: γνωρίσθηκε και συνδέθηκε πνευματικά με τον Άγιο Σιλουανό (1866-1938), στο πρόσωπο του οποίου κατόπτευσε τις αυθεντικές διαστάσεις της χριστιανικής ζωής.

Έμεινε κοντά στον Άγιο ως το τέλος της ζωής του, κι έπειτα, αφού έλαβε την ευλογία του Ηγουμένου και των Γερόντων της Μονής, αποσύρθηκε στην έρημο του Αγίου Όρους. Από εκεί διακονούσε ως πνευματικός των Ιερών Μονών Αγίου Παύλου, Γρηγορίου, Σίμωνος Πέτρας, Ξενοφώντος και πολλών άλλων κελιών και σκητών.

Στη Γαλλία

Το 1947 επέστρεψε από τον Άθωνα στη Γαλλία για να εκδόσει τα χειρόγραφα, που του εμπιστεύθηκε ο Άγιος Σιλουανός πριν τον θάνατό του, προσθέτοντας μερικά βιογραφικά στοιχεία του και εκτενή ανάλυση της διδασκαλίας του. Είχε όμως ήδη κλονισθεί σοβαρά η υγεία του. Κατά τη διάρκεια των πέντε χρόνων της γερμανικής Κατοχής που προηγήθηκε, τρεφόταν βασικά με παξιμάδια και αγριοκάστανα που μάζευε από το δάσος. Ένα χρόνο πριν από την αναχώρησή του, η σπηλιά στην οποία κατοικούσε υπέστη ρωγμή και γέμιζε από το νερό της βροχής. Αλλά και όταν έφθασε στη Γαλλία, οι όροι κάτω από τους όποιους ζούσε ήταν τραγικοί. Εργάσθηκε σκληρά μόνος για τη συγγραφή και πολυγράφηση της πρώτης ρωσικής εκδόσεως του βιβλίου του για τον Άγιο Σιλουανό, που κυκλοφόρησε το 1948. Σχεδόν αμέσως μετά το γεγονός αυτό, έπαθε γαστρορραγία και υποβλήθηκε σε πολύ σοβαρή εγχείρηση, κατά την όποια του αφαίρεσαν το μεγαλύτερο μέρος του στομάχου. Για ογδόντα μέρες τρεφόταν με ορό. Μόλις επέζησε. Μετά από μία σχετική ανάρρωση εγκαταστάθηκε σε ρωσικό γηροκομείο προαστίου του Παρισιού. Στο ίδρυμα αυτό υπήρχε παρεκκλήσι, όπου σιγά-σιγά άρχισε να τελεί ακολουθίες και να λειτουργεί. Μερικοί μάλιστα από τους γέροντες και τις γερόντισσες που συμμετείχαν στις λειτουργίες και την κοινή προσευχή έγιναν μοναχοί και μοναχές, και δημιουργήθηκε έτσι μικτή μοναστική αδελφότητα στο γηροκομείο. Ο Γέροντας έγινε γρήγορα γνωστός και μερικοί νέοι ήλθαν και κατοίκησαν σε ένα στάβλο κοντά στο γηροκομείο, για να συμμετέχουν και αυτοί στη λατρεία και να απολαμβάνουν την πλούσια διδασκαλία του.

Ίδρυση της μονής στο Έσσεξ

Δεν πέρασαν όμως πολλά χρόνια και οι νέοι άρχισαν να παροτρύνουν τον Γέροντα να ιδρύσει Μονή, όπου θα μπορούσαν να οργανώσουν ανάλογα τη μοναχική τους ζωή. Στην αρχή ο Γέροντας ήταν διστακτικός λόγω της εξαντλημένης υγείας του και του δύσκολου του εγχειρήματος. Συγχρόνως μερικοί φίλοι του από διάφορες χώρες της Ευρώπης προσπαθούσαν να τον ελκύσουν, ο καθένας στη δική του πατρίδα. Τελικά προτιμήθηκε η Αγγλία, όπου και αγοράσθηκε το μέρος για την ίδρυση της Μονής σε μία απόμερη τοποθεσία της κομητείας του Έσσεξ το 1958. Το 1959 ίδρυσε την Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή του Τιμίου Προδρόμου στο Έσσεξ της Αγγλίας, όπου κοιμήθηκε εν Κυρίω την 11η Ιουλίου 1993.

Η πνευματική του πορεία

Ως πνευματική παρουσία, ο Γέροντας αποτελεί σημείο του Θεού για τη γενιά μας. Έζησε την τραγωδία, τις ανησυχίες, τους προβληματισμούς και τις αναζητήσεις του πολυτάραχου εικοστού αιώνα, και με τη ζωή, την προσευχή και τον λόγο του έδωσε απαντήσεις στα φλέγοντα ερωτήματα των συγχρόνων του.

Το ολίσθημα του Γέροντα στην απρόσωπη θεωρία των ανατολικών θρησκειών, κατά τη νεότητά του, η θαυμαστή Πρόνοια του Θεού το μετέβαλε σε δώρο από τον ουρανό. Μολονότι ποτέ δεν αρνήθηκε ενσυνείδητα τον Χριστό, ωστόσο ο ίδιος θεώρησε την παραπλάνησή του ως αποστασία και έγκλημα εναντίον της αγάπης του Θεού των Πατέρων του. Αυτό έγινε αφετηρία για ακατάπαυστη, βαθιά και απαράκλητη μετάνοια. Με τη χαρισματική απόγνωση στη μετάνοια, όπως ο ίδιος την αποκαλεί, πέτυχε να ελευθερωθεί τελείως από τα δεσμά του παλαιού άνθρωπου, και απαθής να ευμοιρήσει στη θεωρία του ακτίστου Φωτός του Προσώπου του Χρίστου. Τότε ο Γέροντας κατανόησε τον πνευματικό «τόπο» του ανθρωπίνου προσώπου με θεανθρώπινο πλήρωμα. Είδε τις δύο μεγάλες εντολές της αγάπης να αποβαίνουν νόμος ολοκλήρου του είναι του, και η μεν πρώτη να εκδηλώνεται με τον ακράτητο πόθο για τον Θεό μέχρι αυτομίσους, η δε δεύτερη με την προσευχή υπέρ του κόσμου μέχρι αυτολήθης και πολλών δακρύων. Στην προσευχή αυτή καταπονήθηκε δεκάδες χρόνια.

Έχοντας ο Γέροντας την εμπειρία αυτή του προσώπου (Υποστατική αρχή) ως αποκλειστικού χαρίσματος της Ορθοδοξίας, αποδείχθηκε ανεκτίμητος απολογητής του ορθόδοξου ησυχαστικού βιώματος μέσα στο συγκρητιστικό πνεύμα και τις προκλήσεις της εποχής μας. Κατόρθωσε με επιβλητική και αναντίρρητη αυθεντία να διακρίνει τη διαφορά των θεωριών των δύο ασκητισμών, του ινδικού και του χριστιανικού, που τόσο απέχουν μεταξύ τους, όσο το κτιστό από το Άκτιστο. Αντέταξε στην επί μεταφυσικού επιπέδου αυτοκτονία, στην όποια οδηγεί ο υπερβατικός διαλογισμός, τη ζωηφόρο και ασύγκριτη πείρα της συναντήσεως και ενώσεως με τον προσωπικό Θεό της Αγίας Γραφής.

Η σχέση του με τον Άγιο Σιλουανό

Ο Γέροντας Σωφρόνιος έζησε περίπου πέντε χρόνια στη Μονή του Αγίου Παντελεήμονος, πριν ακόμη γνωρίσει προσωπικά τον Άγιο Σιλουανό. Χειροτονήθηκε διάκονος το 1930. Κάθε φορά που έβγαινε να θυμιάσει τους μοναχούς αισθανόταν δέος και ντροπή, όταν περνούσε μπροστά από τον Άγιο. Μέχρι τότε όμως δεν έτυχε να συνομιλήσει μαζί του.

Λίγο χρόνο μετά τη χειροτονία του ,ήλθε να τον επισκεφθεί ο ερημίτης μοναχός π. Βλαδίμηρος, με τον όποιο συζήτησαν διάφορα πνευματικά θέματα. Κατανυγμένος από τη συζήτηση και την όλη πνευματική ατμόσφαιρα της συνομιλίας, ο π. Βλαδίμηρος απευθύνει ξαφνικά στον Γέροντα το ερώτημα: «Πάτερ Σωφρόνιε, πες μου ένα λόγο για τη σωτηρία της ψυχής μου». Εκείνη τη στιγμή ο Γέροντας, που ετοίμαζε τσάι για τον π. Βλαδίμηρο, λέει: «Να στέκεσαι στο χείλος της αβύσσου της απογνώσεως, και όταν δεις ότι αρχίζεις να αποκάμνεις, τραβήξου λίγο πίσω και πιες ένα φλυτζάνι τσάι». Τότε του έδωσε το τσάι. Ο λόγος αυτός, και προπαντός η ενέργεια που μετέδωσε, χτύπησε τον ερημίτη, που αποχώρησε συντετριμμένος, για να συμβουλευθεί τον Άγιο Σιλουανό και να ελέγξει την αλήθεια και την ασφάλεια της προτροπής.

Την επομένη της συναντήσεως ο Γέροντας κατέβαινε από τη σκάλα του πολυώροφου κτιρίου της Μονής προς την κεντρική αυλή και ο Άγιος Σιλουανός ανέβαινε από τον αρσανά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Κανονικά θα έπρεπε να συναντηθούν έξω από την είσοδο του Καθολικού. Ο Γέροντας όμως, από ευλάβεια όπως πάντοτε, λοξοδρόμησε για να μην συναντήσει τον Άγιο. Αλλά και ο Σιλουανός άλλαξε πορεία, και η συνάντηση μπροστά στην Τράπεζα ήταν αναπόφευκτη. Τη στιγμή εκείνη ο Άγιος Σιλουανός ρώτησε τον Γέροντα: «Πάτερ Σωφρόνιε, ήλθε σε σένα χθες ο π. Βλαδίμηρος;» Και ο Γέροντας, αποφεύγοντας όλα τα ενδιάμεσα στάδια του κοινού διαλόγου, απάντησε: «Έσφαλα;». Και ο Άγιος Σιλουανός, με τον ίδιο τρόπο, λέει σε αυτόν: «Όχι, αλλά ο λόγος υπερέβαινε τα μέτρα και τη δύναμη του αδελφού. Έλα αύριο να συζητήσουμε από κοντά».

Έτσι, ο π. Σωφρόνιος επισκέφθηκε τον Άγιο Σιλουανό, που του διηγήθηκε τη ζωή του. Ανιστόρησε σε αυτόν τα δεκαπέντε χρόνια της πάλης του με τα πνεύματα της πονηρίας. Εμπιστεύθηκε σε αυτόν τον αποκαλυπτικό λόγο του Χριστού «κράτει τον νουν σου εις τον άδην και μη απελπίζου», που αποτέλεσε σταθμό στον πνευματικό του αγώνα, και με τη δύναμη του οποίου διασώθηκε από κάθε δαιμονική προσβολή και καθαρίσθηκε από τους λογισμούς της υπερηφάνειας.

Ο Γέροντας Σωφρόνιος απέκτησε τέτοια πίστη και ευλάβεια προς τον Σιλουανό, ώστε με το πνεύμα του να προσκυνεί και τα χνάρια των ποδιών του. Όπως ο ίδιος διηγιόταν και έγραφε, θεωρούσε τη γνωριμία και τον σύνδεσμο με τον Άγιο Σιλουανό ως τη μεγαλύτερη προς αυτόν δωρεά του Θεού. Το ιστορικό αυτό γεγονός είχε καθοριστική σημασία για τη μετέπειτα πνευματική εξέλιξη και θεολογία του. Η επικοινωνία του με τον Άγιο έδωσε στον Γέροντα τη διαβεβαίωση για το πνεύμα της μετανοίας με το όποιο εμφορείτο ως τότε. Πληροφορήθηκε στη διδαχή του και με ακλόνητη πίστη στον λόγο του απέκτησε σταθερότητα στην ασκητική ζωή του και οδηγήθηκε στην απάθεια. Έζησε το υπόλοιπο των ημερών του, στην έρημο και αργότερα στη διακονία του μέσα στον κόσμο, μαρτυρώντας ότι μόνο με την εκούσια κατάβαση στον Άδη, χάριν της εντολής, ο πιστός τοποθετείται στην οδό του Θεού, μαθαίνει την απερίγραπτη ταπείνωση του Χριστού και ενώνεται μαζί Του.

Ο Άγιος

Κατακοσμήθηκε με πολλά και μεγάλα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. Μεγαλύτερη εντύπωση απ’ όλα δημιουργούσε ο Λόγος του Θεού, που άρπαζε με την προσευχή του και κυοφορούσε ενεργά στην καρδιά του. Ήταν ο άνθρωπος του Λόγου. Κάθε επαφή μαζί του ήταν άνοιγμα ζωής και θεωρίας, και ο πιο συνήθης λόγος του πληροφορούσε με χάρη αυτούς που τον προσέγγιζαν. Προσευχόταν εκτενώς και με ένταση για τους πάσχοντες και χαιρόταν ακόμη περισσότερο και από το θαύμα, όταν ο λόγος και η προσευχή του μεταποιούσαν την καρδιά τους. Αγωνιζόταν να μειώσει τον πόνο τους, αλλά εκδαπανόταν μέχρι τέλους να διακονήσει το μεγαλύτερο και σημαντικότερο θαύμα της πρόσκαιρης υπάρξεως: την ένωση του ανθρωπίνου είναι με το Πνεύμα του ζώντος και αιωνίου Θεού.

Κανένα φαινόμενο της πνευματικής ζωής δεν εξέπληττε τον Άγιο. Είχε διανύσει όλη την οδό. Εκτεινόταν συγχρόνως προς απύθμενα βάθη και αθεώρητα ύψη. Είχε το χάρισμα της μετανοίας και γνώριζε επίσης τις αλλοιώσεις και τα ενεργήματα της νοεράς προσευχής. Ήταν μαθητευμένος στον ανακαινιστικό λόγο του Χριστού και αφομοιωμένος στη μαρτυρική ιερωσύνη Του.

Αγαπούσε με πάθος τη θεία Λειτουργία και βεβαίωνε ότι η ορθή τέλεσή της αφήνει τους ίδιους καρπούς χάριτος στο επίπεδο της προσευχής, όπως η ησυχαστική προσευχή της έρημου.

Ο Γέροντας δεν ήταν ποτέ απόλυτος από στείρα εμπιστοσύνη στην πολυπειρία της ζωής του, αλλά πάντοτε διαμέσου της αδιάλειπτης και ταπεινής προσευχής του γνώριζε το μυστήριο των οδών της σωτηρίας. Σε κάθε άνθρωπο που τον προσέγγιζε μετέδιδε κατάλληλο λόγο, ανάλογα με την ιδιαιτερότητα του χαρακτήρα του και τις δυνατότητες της φύσεώς του. Όμοια με τον Διδάσκαλό του, τον Άγιο Σιλουανό, προσευχόταν στον ελεήμονα Κύριο να γνωρίσουν τον Σωτήρα Θεό όλοι οι λαοί της γης εν Πνεύματι Αγίω, και δοκίμαζε μεγάλη χαρά και ευγνωμοσύνη για την αναγέννηση έστω και ενός ακόμη πιστού.

Όταν αισθάνθηκε το τέλος του να εγγίζει, είπε: «Όλα τα έχω πει στον Θεό. Τελείωσα ό,τι είχα να κάνω. Τώρα πρέπει να φύγω». Τότε με ταπεινή τόλμη έγραψε θερμό γράμμα στον Παναγιώτατο Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο ευχαριστώντας τον από καρδίας για όλη την εύνοια που έδειξε στη Μονή του. Εξέφρασε βαθιά ευγνωμοσύνη και παρακάλεσε τον Πατριάρχη να υπερασπίσει το εύθραυστο έργο των χειρών του: «Ευλογών ευλόγησον τα της εμής μάνδρας ταπεινά πρόβατα, και μήποτε εγκαταλίπης τη Ση φιλοστόργω φροντίδι και ευδοκία τόπον σμικρόν, πτωχόν και ασήμαντον μεν, αλλ’ εν δάκρυσι πολλοίς και εκ βάθους στεναγμοίς και αίματι και ιδρώτι ιδρυθέντα». Στο τέλος του γράμματος ζητά την ευλογία του Επισκόπου του, για να απέλθει «προς το ποθούμενον Φως της του Χριστού Αναστάσεως».

Ο Γέροντας αναπαύθηκε εν Κυρίω, αλλά συνεχίζει να υπηρετεί με τον λόγο του και τις πρεσβείες του το θαύμα που αγάπησε η ψυχή του: την αναγέννηση των πιστών και την πλούσια είσοδό τους στην αιώνια Βασιλεία του Κυρίου ημών και Σωτήρος Ιησού Χριστού.

Θαυματουργός χάρη

Στο τέλος του Ευαγγελίου του ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος λέγει ότι, αν το καθένα από τα θαύματα του Ιησού αναγραφόταν ξεχωριστά, ούτε ο κόσμος όλος θα χωρούσε τα γραφόμενα βιβλία. Έτσι αρκείται στην παράθεση επτά μόνο σημείων που «εποίησεν» ο Ιησούς και της εκτεταμένης διδαχής των λόγων Του. Αλλά και οι Άγιοι του Θεού είναι μέτοχοι της ίδιας θείας ενεργείας που δεν μπορεί να χωρέσει ο κόσμος. Γι’ αυτό και στους βίους των Αγίων, που ο Θεός δόξασε με τη δωρεά του αποκαλυπτικού Λόγου Του, παρατίθενται ένα ή δύο ή τρία θαύματα μόνο, ώστε να παραμείνει ο τονισμός και η προσοχή των πιστών στον προφητικό χαρακτήρα της διδασκαλίας τους προς καταρτισμό και οικοδομή του Σώματος της Εκκλησίας.

Ο Άγιος τέλεσε πάμπολλα θαύματα κατά τη διάρκεια της ζωής ,ως και την ήμερα της κηδείας του, αλλά και μετά από τον θάνατό του. Τα διηγούνται άνθρωποι από διάφορες χώρες του κόσμου και εγώ είμαι ένας από αυτούς. Μερικοί μάλιστα από τους ευεργετηθέντες, για να εκφράσουν την ευχαριστία τους, ανήγειραν ναούς και κατασκεύασαν εικόνες προς τιμή του Αγίου. Θα αντισταθώ όμως στον πειρασμό να αναφερθώ σε αυτά , για να μείνει η έμφαση στον χαρισματικό λόγο που του έδωσε ο Θεός, ικανό να εμπνεύσει και να οδηγήσει σε μετάνοια και σωτηρία.

Έχοντας τα παραπάνω ως κανόνα, θα αναφερθεί ένα μόνο θαυμαστό γεγονός, που ο Θεός οικονόμησε σε μία κρίσιμη στιγμή της ζωής του Γέροντα, μαρτυρώντας έτσι την ευδοκία του θελήματός Του.

Όταν ο Γέροντας υπέβαλε αίτηση να εγκατασταθεί στην Αγγλία με όλη τη συνοδεία του, έγινε το έξης: Σε συνέντευξή του με τον Άγγλο πρόξενο στο Παρίσι ερωτήθηκε για ποιο λόγο ήθελε να μεταβεί στην Αγγλία και τι θα είχε να προσφέρει στη χώρα αυτή. Ο Γέροντας απάντησε ότι τίποτα δεν είχε να προσφέρει ούτε να συμβάλλει παραγωγικά στην οικονομία της, αλλά ότι γύρευε ένα ήσυχο μέρος για την προσευχή και τη λειτουργία. Και ο πρόξενος απορημένος μονολόγησε: «Παράξενοι άνθρωποι»!

Εκείνες τις ήμερες διεξαγόταν έντονη συζήτηση στη Βουλή της Μεγάλης Βρετανίας για το θέμα του μεταναστευτικού ρεύματος και για τους όρους, σύμφωνα με τους όποιους θα επιτρεπόταν η είσοδος των αλλοδαπών στη χώρα αυτή. Το θέμα ανέλαβε να ρυθμίσει ο τότε υπουργός Εσωτερικών, R. Α. Butler, ο όποιος και πρότεινε να εισαγάγει «σημαντικές αλλαγές» στη μεταναστευτική πολιτική της Κυβερνήσεως επιτρέποντας την είσοδο μόνο σε συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων: « εύπορους ανθρώπους, που επιθυμούν να εγκαταβιώσουν στη χώρα μας, γιατί αρέσει σ’ αυτούς ο τρόπος της ζωής μας». Στην εισήγηση αυτή ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του Εργατικού Κόμματος Hale διαφώνησε λέγοντας: «Αν οι Δώδεκα Απόστολοι κατέφθαναν στο λιμάνι του Dove, τότε σύμφωνα με τους κανονισμούς, θα μπορούσε να εισέλθει στη χώρα μας μόνο ο Ιούδας ο Ισκαριώτης, στον όποιο τα τριάκοντα αργύρια θα επαρκούσαν να ζήσει κατά την περίοδο αναζητήσεως εργασίας, την οποία βρίσκοντας θα αποκτούσε το δικαίωμα να παρατείνει την προθεσμία της παραμονής του» (The Times και Daily Mail, Λονδίνο, 21 Νοεμβρίου 1958, σ. 9 και 12 και σ. 11 αντιστοίχως). Το κατά Πρόνοια Θεού περιστατικό αυτό προετοίμασε το έδαφος. Η αίτηση του Γέροντα για να μεταβεί με τη συνοδεία του στην Αγγλία ήταν η πρώτη που εξετάσθηκε και ικανοποιήθηκε αμέσως από τον ίδιο τον υπουργό Εσωτερικών R. Α. Butler, ο όποιος έγραψε πάνω στην αίτηση την απόφαση: «Δώστε στον αρχιμανδρίτη Σωφρόνιο όλα όσα ζητεί»!

Ο Άγιος Σωφρόνιος είναι από τους Αγίους εκείνους για τους οποίους μπορεί να μιλά κάποιος για πολλά χρόνια. Η μορφή του είναι ανεξάντλητη και γνωρίζω ότι από αυτά που διαβάσατε είναι αδύνατον να  καταλάβετε στην ολότητά τους τη θεολογία του και τη ζωή του.

Ας σταθεί όμως η μέρα της γιορτής του μια νέα πνευματική αρχή για όλους μας, σπάζοντας όλες τις λάθος πνευματικές βεβαιότητες που υιοθετήσαμε με την συναναστροφή μας τόσο με την Ανατολή όσο και με τη Δύση.

Την ευχή του να έχουμε!