Thomas Sunday (Antipascha)

Posted April 26th, 2020

Ελληνική έκδοση

You allowed a hand of flesh to touch

Your side, and scorched it not with the fire

immaterial of divine essence. We sing Your

praise and magnify You.

On the first Sunday after Easter (also called New Sunday), the Church commemorates the appearance of Jesus Christ before the Apostle Thomas, who maintained doubts about his Resurrection.

In the old days it was called Sunday in white (Dominica in albis, in Latin), because the neo-enlightened took off the white clothes they wore on Holy Saturday and were accepted into the body of the Church.

On the Sunday of Thomas, those who bear the names of Thomas and Thomais celebrate.


The celebration of Easter continues throughout the week that follows, the Renewable, the Νew Week. All this is counted as one Paschal day, during which we celebrate the Lifegiving Resurrection of the our Lord and God and Savior Jesus Christ. And the week ends with the eighth day, The New Sunday, the so-called Sunday of Thomas or Antipascha. This is the pre-image of the eighth day of the Next Century; it stands as a pre-image of the Infinite Day of the future, which will be the first and the only one, which will never be interrupted by night.

But Thomas Sunday is not just a celebration of the coming century simply because it is the eighth day of Easter. But also because it is the day of Christ's presence in the middle of the circle of the eleven disciples, of the fact of the resurrection, of the removal of all doubt, of the personal communion, and of the touch of the resurrected. It is precisely this presence and touch that is a type of the eternal presence of Christ in the coming century in the midst of His Church. Then nothing will stop the coveted view of God, Christ, and personal communion with him. Then the barriers of disbelief will fall, and together with Thomas the people of God will confess the saving confession: "My Lord and my God."

From the hymnography of the feast we glean one troparion from the Vespers. It refers to the entrance of Christ through the closed doors on Easter Sunday in the Upper room of Zion. Thomas was absent and distrusted of the resurrection. He wants to make sure he sees the Lord with his own eyes. To see the side from which the blood and water flowed, the type of baptism. To see the wound from which the great wound is healed, man. To see that the resurrected is not a spirit, a ghost, but a man with flesh and bones. And this resurrected Lord, who conquered death and informed the truth of His resurrection to the unbelieving Thomas, is praised by the poet of the hymn:

The doors were shut. Even so, You came and stood among Your Disciples, O Christ. By divine plan, Thomas was not with them then. Later he would say, "I will not believe, unless I see the Master for myself; unless I see the side, from which came out the blood and the water, namely baptism; unless I see the wound, from which came the healing of humanity and its tremendous trauma; unless I see that He is not a ghost, but flesh and bones." O Lord, who trampled death and gave assurance to Thomas, glory to You!

Apostle Thomas

His name (Theoma in Aramaic language) means twin. In the Holy Gospel he is indeed given the nickname  “Τwin” (John 11:16). The hagiographic information about Thomas is relatively few and that is why from time to time arbitrary interpretations have been made about his face. They tried to find out which twin brother or sister there was. Some identify him with (13.55) Judas( not the Iskariot). In fact, the opponents of Christ's writers claim that he was a twin brother of the Lord, despite the contrary testimonies of the Gospels, wanting to strike at the supernatural incarnation of the Word of God!To the  ancient Tradition, which is accepted by our Church, Thomas was the twin brother of a Lydia or Lysias. Some other tradition states that he was the twin brother of an Eleazar.

Thomas came from Antioch, unlike most of the disciples, who were Galileans (John 21: 2). He was called by the Lord to follow him, and he obeyed (Matt. 10: 3; Mark 3:18; Luke 6:15). In general, he was one of the most devoted students, who was distinguished by his courage. When the other disciples tried to prevent Christ from going to Bethany to resurrect Lazarus, for fear of being abused by fanatical Jews, Thomas, defying their danger, said, "Let us go and die with him" ( John 11:11). At the same time, he was relatively rational. At the Last Supper he did not hesitate to ask the Lord: "Lord, do we not see where you belong and how can we see the way?" (John 14:55). He was also skeptical. In order to believe in the Resurrection of the Lord, he asked to have a tangible certificate, to feel with his own hands the wounds of his teacher. After the touch, he confessed with enthusiasm and spontaneity: "My Lord and my God" (John 20:28).

Ancient tradition states that he preached the Gospel in Persia and the vast land of the Indians. To this day, it is considered the illuminator of these countries. The end of his life was a martyrdom. Fanatical pagans killed him by censorship. His memory is celebrated on October 6.

Three occult texts of the 2nd century AD have been saved in the name of Thomas. Undoubtedly, these are false texts of ancient heretical scholars, who, wanting to give prestige to their heretical beliefs, attributed them to the apostle Thomas.

His Holy relics are treasured in the Monastery of the Apocalypse in Patmos.


On the Sunday of Thomas the Pontians Greek (the Greeks who live around the Black Sea) celebrate the Pontian Feast which is nothing more than a burial custom.

After the Divine Liturgy on the morning of St. Thomas Sunday, priests and flock head to the local cemetery. There, everyone goes to the family grave. The lay tablecloths, on which they touch tsoureki, red eggs, appetizers, ouzo and all together they wait for the priest for the Trisagion.

Initially, the priests do the Trisagion in the church of the cemetery for the rest of the souls of the ubiquitous Pontians. Then a trisagion is offered on each tomb.

Relatives talk about their beloved ones who have fallen asleep, remembering their virtue, their goodness, their good deeds and whatever makes their memory to stay alive: because this day is a day of joy and not of painful memory.

At the end, they offer the priest and the attendees red eggs and tsoureki and all together they sing "Christ is Risen!".

Christ is Risen!


English Version

Κυριακή του Θωμά (Αντίπασχα)

Σὲ τὸν χοϊκῇ παλάμῃ

ψηλαφώμενον πλευράν

καὶ μὴ φλέξαντα ταύτην

πυρὶ τῷ τῆς ἀΰλου θείας οὐσίας,

ἐν ὕμνοις μεγαλύνομεν.

(Εσένα δοξολογούμε, ο οποίος καταδέχθηκες να σε ψηλαφίσει μια χωματένια παλάμη, χωρίς να την κάψεις με το πυρ της άυλης Θεϊκής Σου ουσίας).

Την πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα η Εκκλησία μνημονεύει την εμφάνιση του Ιησού Χριστού ενώπιον του Αποστόλου Θωμά, ο οποίος διατηρούσε αμφιβολίες για την Ανάστασή του.

Τα παλαιότερα χρόνια ονομαζόταν Καινή Κυριακή καθώς και  Κυριακή εν λευκοίς (Dominica in albis, στα λατινικά), επειδή οι νεοφώτιστοι έβγαζαν τα λευκά ενδύματα που φόρεσαν το Μεγάλο Σάββατο όταν έγιναν δεκτοί στο σώμα της Εκκλησίας.

Την Κυριακή του Θωμά γιορτάζουν όσοι και όσες φέρουν τα ονόματα Θωμάς ,Θωμαή και Θωμαΐς.


Ο πανηγυρισμός του Πάσχα συνεχίζεται καθ’ όλη την εβδομάδα που το ακολουθεί, τη Διακαινήσιμο, τη νέα εβδομάδα. Όλη αυτή λογίζεται ως μία πασχαλινή ημέρα, κατά την οποία αὐτὴν τὴν ζωηφόρον ἀνάστασιν ἑορτάζομεν τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Και η εβδομάδα κατακλείεται με την ογδόη ημέρα, την Νέα Κυριακή, την άλλως λεγομένη Κυριακή του Θωμά ή του Αντίπασχα. Αυτή είναι ο τύπος της ογδόης ημέρας του μέλλοντος αιώνος, «ὅτι εἰς εἰκόνα τάττεται τῆς ἀπεράντου ἐκείνης ἡμέρας, τῆς ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, ἥτις καὶ πρώτη καὶ μία ἔσται πάντως, μὴ νυκτὶ διακοπτομένη».

Δεν είναι όμως η Κυριακή του Θωμά εξεικόνισμα μέλλοντος αιώνος απλώς και μόνο γιατί είναι η ογδόη ημέρα από του Πάσχα. Αλλά και γιατί είναι η ημέρα της παρουσίας του Χριστού στο μέσον του κύκλου των ένδεκα μαθητών, της διαπιστώσεως του γεγονότος της αναστάσεως, της άρσεως κάθε αμφιβολίας, της προσωπικής κοινωνίας και της ψηλαφήσεως του Αναστάντος. Ακριβώς δε η παρουσία αυτή και η ψηλάφηση είναι τύπος της αιωνίου παρουσίας του Χριστού κατά τον μέλλοντα αιώνα εν τω μέσω της Εκκλησίας Του. Τότε τίποτε δεν θα εμποδίζει την ποθητή θέα του Θεού, του Χριστού, και την προσωπική κοινωνία με αυτόν. Τότε τα φράγματα της δυσπιστίας θα πέσουν και μαζί με τον Θωμά ο λαός του Θεού θα ομολογεί την σωτήριο ομολογία: Ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου.

Από την υμνογραφία της εορτής σταχυολογούμε το δοξαστικό του εσπερινού του πλ. β΄ ήχου. Αναφέρεται στην είσοδο του Χριστού κεκλεισμένων των θυρών κατά την Κυριακή του Πάσχα στο υπερώο της Σιών. Ο Θωμάς απουσίαζε και με δυσπιστία εκφράζεται για το γεγονός της αναστάσεως. Θέλει για να βεβαιωθεί να δει με τα ίδια του τα μάτια τον Κύριο. Να δει την πλευρά, από την οποία έρρευσε το αίμα και το ύδωρ, ο τύπος του βαπτίσματος. Να δει την πληγή, από την οποία ιάθει η μεγάλη πληγή, ο άνθρωπος. Να δει ότι ο Αναστάς δεν είναι πνεύμα, φάντασμα, αλλά άνθρωπος με σάρκα και οστά. Και αυτόν τον Αναστάντα Κύριο, που πάτησε τον θάνατο και πληροφόρησε την αλήθεια της αναστάσεως Του στον δύσπιστο Θωμά, δοξολογεί ο ποιητής του ύμνου:

Τῶν θυρῶν κεκλεισμένων

ἐπέστης Χριστὲ πρὸς τοὺς μαθητάς.

Τότε ὁ Θωμᾶς οἰκονομικῶς

οὐχ εὑρέθη μετ᾿ αὐτῶν.

Ἔλεγε γάρ·

Οὐ μὴ πιστεύσω,

ἐὰν μὴ ἴδω κἀγὼ τόν δεσπότην·

ἴδω τὴν πλευράν,

ὅθεν ἐξῆλθε τὸ αἷμα, τὸ ὕδωρ, τὸ βάπτισμα·

ἴδω τὴν πληγήν,

ἐξ ἧς ἰάθη τὸ μέγα τραῦμα, ὁ ἄνθρωπος·

ἴδω πῶς οὐκ ἦν ὡς πνεῦμα,

ἀλλὰ σάρξ καὶ ὀστέα.

Ὁ τὸν θάνατον πατήσας

καὶ Θωμᾶν πληροφορήσας,

Κύριε, δόξα σοι.

Βίος του Αποστόλου Θωμά

Το όνομά του στην αραμαϊκή γλώσσα «Τέομα» σημαίνει δίδυμος. Στο ιερό Ευαγγέλιο του δίδεται όντως η προσωνυμία «Δίδυμος» (Ιωάν.11,16). Οι αγιογραφικές πληροφορίες για το Θωμά είναι σχετικά λίγες και γι' αυτό έχουν εγερθεί κατά καιρούς αυθαίρετες ερμηνείες για το πρόσωπό του. Προσπάθησαν να εντοπίσουν τίνος δίδυμος αδελφός ή αδελφής υπήρξε. Κάποιοι τον ταυτίζουν με τον (13,55) Ιούδα( όχι τον Ισκαριώτη). Μάλιστα οι πολέμιοι του Χριστού συγγραφείς υποστηρίζουν ότι αυτός υπήρξε δίδυμος αδελφός του Κυρίου, παρά τις αντίθετες μαρτυρίες των Ευαγγελίων, θέλοντας να πλήξουν την υπερφυσική ενανθρώπηση του Θεού Λόγου! Αρχαία παράδοση, την οποία αποδέχεται η Εκκλησία μας ο Θωμάς ήταν δίδυμος αδελφός κάποιας Λυδίας ή Λυσίας. Κάποιοι άλλη παράδοση αναφέρει ότι ήταν δίδυμος αδελφός κάποιου Ελεάζαρου.

Ο Θωμάς καταγόταν από την Αντιόχεια, σε αντίθεση με την πλειοψηφία των μαθητών, που ήταν Γαλιλαίοι (Ιωάν.21,2). Κλήθηκε από τον Κύριο να τον ακολουθήσει και αυτός υπάκουσε (Ματθ.10,3.Μάρκ.3,18.Λουκ.6,15). Γενικά υπήρξε από τους πιο αφοσιωμένους μαθητές, τον οποίο διέκρινε το θάρρος. Όταν οι άλλοι μαθητές προσπαθούσαν να αποτρέψουν το Χριστό να μεταβεί στη Βηθανία να αναστήσει το Λάζαρο, για το φόβο κακοποιήσεώς τους από τους φανατικούς Ιουδαίους, ο Θωμάς αψηφώντας τον κίνδυνο τους είπε: «άγωμεν και ημείς ίνα αποθάνωμεν μετ΄αυτού» (Ιωάν.11,16). Ταυτόχρονα υπήρξε και ορθολογιστής. Στο Μυστικό Δείπνο δε δίστασε να ρωτήσει τον Κύριο:«Κύριε, ουκ οίδαμεν που υπάγεις και πως δυνάμεθα την οδόν ειδέναι;» (Ιωάν.14,5). Επίσης ήταν και σκεπτικιστής και δύσπιστος. Για να πιστέψει στην Ανάσταση του Κυρίου ζήτησε να έχει απτή βεβαίωση, να ψηλαφίσει με τα ίδια του τα χέρια τις πληγές του διδασκάλου του. Μετά την ψηλάφηση ομολόγησε με ενθουσιασμό και αυθορμητισμό: Ο Κύριός μου και ο Θεός μου (Ιωάν.20,28).

Αρχαία παράδοση αναφέρει ότι κήρυξε το Ευαγγέλιο στην Περσία και την αχανή χώρα των Ινδιών. Ως τα σήμερα θεωρείται ο φωτιστής των χωρών αυτών. Το τέλος της ζωής του υπήρξε μαρτυρικό. Οι φανατικοί ειδωλολάτρες τον θανάτωσαν δια λογχισμού. Η μνήμη του εορτάζεται στις 6 Οκτωβρίου.       

Στο όνομα του Θωμά έχουν διασωθεί τρία απόκρυφα κείμενα του 2ου μ. Χ. αιώνα. Πρόκειται αναμφίβολα για ψευδεπίγραφα κείμενα αρχαίων αιρετικών γνωστικών, οι οποίοι θέλοντας να δώσουν κύρος στις αιρετικές τους δοξασίες, τις απέδωσαν στον απόστολο Θωμά.

Η Αγία του Κάρα φυλάσσεται στην Ιερά Μονή του Αγ. Ιωάννη του Ευαγγελιστή στην Πάτμο.




Την Κυριακή του Θωμά οι Πόντιοι γιορτάζουν το ΄΄Ποντιακόν Πανοΰρ΄΄ που δεν είναι τίποτε άλλο από ένα ταφικό έθιμο.

Μετά τη Θεία ιερείς και ποίμνιο κατευθύνονται στο κοιμητήριο της περιοχής. Εκεί ο καθένας πηγαίνει στον οικογενειακό του τάφο. Οι νοικοκυρές στρώνουν τραπεζομάντηλα, στα οποία ακουμπούν τσουρέκια, κόκκινα αυγά, μεζέδες, ούζο και όλοι μαζί περιμένουν τον ιερέα να τελέσει τρισάγιο.

Αρχικά, οι ιερείς τελούν τρισάγιο στην εκκλησία του κοιμητηρίου υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των απανταχού κεκοιμημένων Ποντίων. Στη συνέχεια τελείται τρισάγιο σε κάθε τάφο.

 Οι συγγενείς συζητούν για τα κεκοιμημένα προσφιλή πρόσωπα, θυμούνται τα προτερήματά τους, τις καλοσύνες τους και ό,τι προκαλεί την αίσθηση της ζωντανής παρουσίας των νεκρών ανάμεσά τους: γιατί η μέρα αυτή είναι μέρα χαράς και όχι πονεμένης ανάμνησης.

Στο τέλος προσφέρουν στον ιερέα και τους παρευρισκόμενους κόκκινα αυγά και τσουρέκια. Και όλοι μαζί ψάλλουν το «Χριστός Ανέστη!».

Χριστός Ανέστη!

π. Χρήστος